Diş protez laboratuvarı, görünürde sessiz bir üretim yeri gibi durur. Ama sabahtan akşama metal tozu, kimyasal buhar, yüksek sıcaklık ve sürekli gürültüyle dolu bir ortamdır. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu bu ortamı açıkça “tehlikeli işyeri” kapsamında tanımlıyor; buna karşın sektörde yasal yükümlülüklerin ne ölçüde karşılandığı tartışmalıdır.
Bu makale iki kitleye birden yazıldı: işverenler için yasal yükümlülük haritası, çalışanlar için hak ve risk bilinçlendirmesi.
Diş Laboratuvarının Tehlike Sınıfı Nedir?
6331 sayılı Kanun işyerlerini üç tehlike sınıfına ayırıyor: az tehlikeli, tehlikeli ve çok tehlikeli.
Diş protez laboratuvarları, “tehlikeli” sınıfta yer alıyor. Bu sınıflandırma salt bürokratik bir etiket değil; işverenin üstlenmesi gereken İSG hizmetlerinin kapsamını, sıklığını ve ağırlığını doğrudan belirliyor.
💡 Metal döküm işlemi de yapan çok amaçlı laboratuvarlar, döküm fırını ve yüksek sıcaklık kaynaklarının varlığı nedeniyle “çok tehlikeli” sınıf değerlendirmesine girebilir. Tehlike sınıfınızdan emin değilseniz, SGK İşkolu Kodunuzu ve bağlı tehlike sınıfını teyit edin.
İşverenin Yasal Yükümlülükleri
OSGB Zorunluluğu: Doğru Soruyu Sormak
Sektörde yaygın bir yanlış anlama var: “OSGB zorunlu değilmiş” cümlesini duyunca bunun İSG hizmetinin de şart olmadığı şeklinde yorumlamak. Bu yorum hem hatalı hem tehlikeli.
Doğrusu şudur: OSGB ile çalışmak zorunlu olmayabilir, ama İSG hizmetlerini yürütmek her koşulda zorunludur. İşyerinde bu görevi üstlenecek yetkin bir iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi varsa OSGB dışarıdan alınmak zorunda değil. Ancak bu niteliklere sahip personel çoğu küçük ve orta ölçekli laboratuvarda bulunmuyor; bu durumda OSGB ile sözleşme yapmak pratikte kaçınılmaz hale geliyor.
Tehlikeli sınıftaki bir işyeri olarak laboratuvar, şu hizmetlerin tamamını karşılamak zorunda:
- İş güvenliği uzmanı görevlendirilmesi
- İşyeri hekimi görevlendirilmesi
- Çalışanlar için işe giriş sağlık raporu (OSGB onaylı, aile hekimi onayı tehlikeli sınıf için yeterli değil)
- Periyodik sağlık muayeneleri
- Risk değerlendirmesi belgesi
- Acil durum planı
- Yıllık İSG eğitimi
- Onaylı defter tutulması
İşe Giriş Sağlık Raporu
Tehlikeli sınıf işyerinde yeni bir çalışanı işe başlatabilmek için OSGB onaylı işe giriş sağlık raporu zorunlu. Aile hekimi raporu bu sınıf için geçerli değil.
Rapor kapsamında standart olarak şunlar yer alıyor: genel sağlık muayenesi, akciğer grafisi, işitme testi (odyometri), göz muayenesi ve kan tahlilleri. 2026 yılı itibarıyla bu tetkiklerin toplam maliyeti laboratuvar bölgesine göre 800–1.500 TL arasında değişiyor; bu maliyet işverene ait.
⚠️ Çalışanın bu rapor ücretini kendisinden kesmek ya da çalışana ödetmek yasal değil. İşe giriş sağlık muayenesi gideri işveren tarafından karşılanmak zorunda.
Risk Değerlendirmesi
6331 sayılı Kanun, tüm tehlikeli işyerlerinde yazılı risk değerlendirmesi yapılmasını ve belgelenmesini zorunlu kılıyor. Risk değerlendirmesi; işyerindeki tehlikeleri sistematik olarak listeleyen, her tehlike için olasılık ve şiddet skorlaması yapan, önlem tedbirlerini belgeleyen resmi bir dokümandır.
Diş laboratuvarına özgü risk değerlendirmesinde ele alınması gereken başlıca başlıklar: metal tozu ve partiküller, kimyasal maddeler (monomer, fosfat bağlayıcı, dezenfektanlar), sinterleme fırını ve döküm sıcaklıkları, gürültü düzeyi, ergonomik riskler, yangın ve patlama riski.
Risk değerlendirmesi belgesi denetimde ibraz edilmek zorunda. Kağıt üzerinde var ama sahada uygulanmıyorsa — bu da sık karşılaşılan bir tablo — hem yasal hem cezai sorumluluk doğurabilir.
Eğitim Yükümlülüğü
İşveren, tüm çalışanlara yılda en az bir kez İSG eğitimi vermek zorunda. Tehlikeli sınıf için yıllık asgari eğitim süresi 12 saat. Eğitim içerikleri: temel İSG bilgisi, iş kazası ve meslek hastalıkları, KKD kullanımı, kimyasal madde güvenliği, yangın ve tahliye prosedürleri.
Eğitimler hem iç hem dış kaynaklı olabilir; ancak belgelenmiş ve imzalı katılım listesiyle kayıt altına alınmak zorunda.
Diş Laboratuvarının Gerçek Riskleri
Yasal zorunluluklar bir kenara — bu ortamda gerçekte hangi risklerle karşı karşıyasınız?
Metal Tozu ve Pnömokonyoz Riski
Döküm, frezeleme ve polisaj işlemlerinde havaya yayılan metal tozları, uzun süreli maruziyette akciğerlerde kalıcı hasara yol açabiliyor. Bu hastalık grubu pnömokonyoz olarak adlandırılıyor; mesleki akciğer hastalıkları içinde en ciddi kategoride yer alıyor.
Korunma için: vakumlu toz emici sistemlerin çalışır durumda olması, TS EN 149 standardında FFP2 veya FFP3 sınıfı toz maskesi kullanılması ve düzenli akciğer grafisi kontrolü.
⚠️ Toz emici sistemin fiziksel varlığı yeterli değil. Filtre bakımı düzenli yapılmıyorsa ya da sistem çalışan maskesiz çalıştığında kapalıysa, koruma sıfıra iniyor.
Kimyasal Maruziyet
Laboratuvarda rutin olarak kullanılan başlıca kimyasallar ve riskleri:
| Kimyasal | Kullanım Alanı | Risk |
|---|---|---|
| Metil metakrilat (MMA monomer) | Akril protez kaidesi | Cilt ve solunum yolu tahrişi, alerjik deri reaksiyonu, üreme toksisitesi |
| Fosfat bağlayıcı | Döküm kumu | Solunum tahrişi, uzun vadeli akciğer riski |
| Hidrojen florür | Porselen aşındırma | Yüksek korozif etki, cilt yanığı, ciddi solunum hasarı |
| Dezenfektanlar (aldehit bazlı) | Yüzey ve alet sterilizasyonu | Solunum tahrişi, alerjik reaksiyon |
| Döküm gazları | Metal döküm işlemi | Karbon monoksit dahil toksik gaz karışımı |
Kimyasal güvenlik için: Güvenlik Bilgi Formları (GBF/SDS) her kimyasal için erişilebilir olmalı, kimyasallar uygun etiketlenmiş kapalı kaplarda muhafaza edilmeli, kullanım sırasında havalandırma yeterli düzeyde çalışmalı.
Gürültü Hasarı
Polisaj motoru, kompresör ve frezeleme ünitesi sürekli çalıştığında ortam gürültüsü 80–95 dB arasına çıkabiliyor. Meslek sağlığı standartlarına göre 85 dB üzerinde 8 saatlik maruziyet işitme kaybına yol açabiliyor.
Düzeltici önlemler: gürültü düzeyi ölçümü (dosyaya eklenmeli), 85 dB üzerinde ortamlarda işitme koruyucu kullanımı zorunlu, periyodik odyometri testi.
Ergonomik Riskler
Öne eğik, sabit pozisyonda saatler boyunca çalışmak; boyun, omuz ve sırt kaslarında kronik kas-iskelet sistemi bozukluklarına yol açıyor. Bu grup, diş teknisyenleri arasında en yaygın mesleki sağlık sorunlarından biri.
Önlem: ayarlanabilir çalışma masası yüksekliği, düzenli duruş molaları, ergonomi eğitimi.
Yangın ve Patlama Riski
Döküm fırınları, bek alevleri ve yanıcı kimyasalların bir arada bulunduğu laboratuvarda yangın riski göz ardı edilemez. Yönetmelik tüm laboratuvarlarda yangın söndürücü bulunmasını zorunlu kılıyor.
Acil durum planında laboratuvara özgü tahliye rotası ve toplanma noktası açıkça tanımlanmış olmalı; çalışanlar bu planı biliyor olmalı.
Çalışanın Hakları: Bilmeniz Gerekenler
Bu bölüm özellikle çalışanlara yönelik.
İşe Giriş Muayenesi Hakkı
İşe başlamadan önce OSGB onaylı sağlık muayenesi yaptırma hakkınız var ve bu muayenenin maliyeti işverene ait. Muayene yaptırılmadan sizi işe başlatmak işverenin yasal ihlalidir.
Güvensiz Ortamda Çalışmayı Reddetme Hakkı
6331 sayılı Kanun’un 13. maddesi çalışanlara ciddi ve yakın tehlike durumunda çalışmayı durdurma ve işyerini terk etme hakkı tanıyor. Bu hakkı kullanan çalışana bu gerekçeyle iş sözleşmesi feshedilemez.
💡 Bu hakkı kullanmak için tehlikeyi yazılı olarak işverene bildirmeniz ve yanıt beklemeniz gerekiyor. Sözlü bildirim ispat açısından zayıf; mümkünse e-posta ya da yazılı dilekçeyle bildirin.
Kişisel Sağlık Dosyası Hakkı
İşveren, her çalışan için kişisel sağlık dosyası tutmak ve işten ayrılma tarihinden itibaren en az 15 yıl saklamak zorunda. Yeni bir işyerine geçtiğinizde bu dosyanın bir örneğini talep etme hakkınız var; önceki işveren 1 ay içinde teslim etmek zorunda.
İhbar Hakkı
İşyerinizdeki İSG ihlallerini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’na (ALO 170 hattı) ya da bölge müdürlüklerine ihbar edebilirsiniz. İhbar kimliğiniz gizli tutulur.
Denetim ve Cezalar
Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı iş müfettişleri, bildirimsiz denetim yapma yetkisine sahip. Diş laboratuvarları “tehlikeli” sınıfta yer aldığından denetim sıklığı daha yüksek.
2026 İdari Para Cezası Tablosu (Seçili İhlaller)
| İhlal | Ceza (yaklaşık) |
|---|---|
| Risk değerlendirmesi yapılmamış | 100.000 TL + |
| İşe giriş sağlık raporu alınmamış | 10.000 TL / çalışan başına |
| İSG eğitimi verilmemiş | 10.000 TL + |
| KKD sağlanmamış | 10.000 TL + |
| İş kazası Bakanlığa bildirilmemiş | 25.000 TL + |
| OSGB ile sözleşme yapılmamış (gerekli durumlarda) | 100.000 TL + |
⚠️ Bu rakamlar her yıl yeniden değerleme oranında güncelleniyor. Güncel ceza tutarları için Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın resmi web sitesini kontrol edin.
Cezanın ötesinde: iş kazasında çalışan sakatlığı veya ölümüyle sonuçlanan durumlarda işverenin hem idari hem cezai hem de hukuki sorumluluğu doğuyor. OSGB ile sözleşme yapılmış olması bu sorumluluğu tamamen ortadan kaldırmıyor.
Pratik Başlangıç Noktaları
İşverenler için adım adım başlangıç önerileri:
- SGK işkolu kodunuzu teyit edin — tehlike sınıfınızı buradan öğrenirsiniz
- OSGB ile sözleşme yapın — Çalışma Bakanlığı’nın OSGB listesinden yetkilendirilmiş bir birimi seçin
- Risk değerlendirmesini yaptırın — OSGB bunu size sunmalı, siz onaylamalısınız
- Tüm çalışanların işe giriş raporlarını tamamlayın
- KKD stoğunu gözden geçirin — FFP2 maskesi, güvenlik gözlüğü, önlük hepsinin güncel ve kullanılır durumda olmasını sağlayın
- Onaylı defteri açın — noter veya Çalışma Müdürlüğü onayıyla
- Yıllık İSG eğitimini takvime ekleyin
Sık Sorulan Sorular
Küçük laboratuvarda (1–2 çalışan) OSGB zorunlu mu? Tehlike sınıfına bakılmaksızın İSG hizmetleri yürütmek zorunlu. Ancak 10’dan az çalışan ve az tehlikeli sınıf koşullarında işveren belirli eğitimleri tamamlayarak bazı hizmetleri kendisi yürütebilir. Diş laboratuvarı tehlikeli sınıfta olduğundan bu muafiyet doğrudan uygulanmıyor; OSGB ya da yetkin iç görevlendirme zorunlu.
İşe giriş raporunu çalışandan kesmek yasal mı? Hayır. Bu maliyet yasal olarak işverene ait. Çalışandan kesilen her kuruş için işveren yasal ihlal içinde.
Toz maskesi yerine cerrahi maske yeterli mi? Hayır. Cerrahi maske metal tozlarına karşı koruma sağlamaz. TS EN 149 standardında en az FFP2 sınıfı maske zorunlu; metal döküm yapan bölümler için FFP3 tavsiye ediliyor.
İş kazasını Bakanlığa bildirmek zorunda mıyım? Evet. İş kazası üç iş günü içinde SGK’ya ve gerektiğinde Bakanlığa bildirilmek zorunda. Bildirmeyen işverenler ağır para cezasıyla karşılaşıyor.
Çalışan olarak hangi sağlık taramalarına hakkım var? İşe girişte genel muayene, akciğer grafisi, işitme testi ve kan tahlili; periyodik muayenelerde ise işyeri hekiminin belirlediği aralıklarla (tehlikeli sınıf için genellikle yılda bir) aynı tetkikler tekrarlanıyor. Bu hizmetlerin tamamı işveren tarafından karşılanmak zorunda.
